بازار فرابورس چیست؟

نویسنده :تیم محتوا
انتشار :1400/03/09
زمان مطالعه :7 دقیقه
دسته‌بندی :بورس و سرمایه‌گذاری
بازار فرابورس چیست؟

بازار بورس و فرابورس، دو مفهوم نام ‌آشنا در بازار سرمایه کشور هستند که براساس کارکردهایشان تفاوت‌هایی با هم دارند. همان طور که در مقاله انواع بازار بورس در ایران کدام است؟ گفتیم، یکی از بازارهای بورس در ایران، فرابورس است. فرابورس، بازار بورس رسمی است که بعد از بورس اوراق بهادار و بورس کالا ایجاد شده است و متشکل از 9 بازار با کارکرد و مقررات جداگانه است. هدف از ایجاد بازار فرابورس را می‌توان هدایت نقدینگی موجود در بازار به سرمایه‌گذاری مولد و اثرگذار خواند و با توجه به شرایط ساده‌تری که در پذیرش دارد، امکان سرمایه‌گذاری را برای شرکت‌های کوچک‌تر را نیز فراهم می‌کند. 

در این نوشتار در خصوص فرابورس و چگونگی سرمایه‌گذاری در فرابورس ایران خواهیم خواند. 

نگاهی به رسالت فرابورس ایران 

در چارچوب برنامه‌های اقتصادی کشور برای فرابورس ایران یک رسالت اصلی در نظر گرفته شده است. این رسالت، ایجاد بازاری کارا و شفاف، اعتمادافزایی به منظور ایجاد بستری برای تامین مالی و درج اوراق بهادارسازی خوانده شده تا بازار سرمایه کشور به عنوان یکی از ارکان اصلی اقتصاد، بتواند در خدمت زندگی مردم باشد. فرابورس، بازار خارج از بورس است که در اصطلاح انگلیسی به آن Over the Counter Market یا به اختصار OTC می‌گویند. این اصطلاح جهانی در آن جایی به کار می‌رود که سهام شرکت‌هایی با شفافیت کمتر و وضعیت سودآوری نامطلوب، به صورت توافقی میان خریدار و فروشنده در این بازار معامله می‌شوند. در ایران این بازار با نظارت کمتری از سمت نهادهای نطارتی فعالیت می‌کند که سبب کاهش زمان پذیرش شرکت‌ها نیز می‌شود.

10 محور خدمت‌رسانی فرابورس ایران 

فرابورس ایران را می‌توان یک شرکت خدمات‌محور دانست که خدمات آن در حوزه‌های متنوعی از مسائل مالی ارائه می‌شود. فرابورس ایران با هدف پاسخگویی به نیازهای موجود در بازار سرمایه کشور، در 10 محور اصلی خدمت‌رسانی دارد.

  1. پذیرش سهام، اوراق بدهی و انواع صندوق‌های سرمایه‌گذاری: از وظایف شرکت فرابورس ایران،  ایجاد و تسهیل فرآیند ورود ناشران اوراق بهادار علاقه‌مند به بازار سرمایه است.
  2. عرضه‌یک‌جای اوراق بهادار: امکان عرضه یک‌جای سهام شرکت‌های معاف از ثبت نزد سازمان اعم از سهامی عام یا خاص بر اساس الگوی انجام معاملات عمده، از امکانات منحصر به فرد فرابورس ایران است.
  3. پذیره‌نویسی: سهام شرکت‌های در شرف تاسیس و یا پذیره‌نویسی سهام ناشی از سلب حق تقدم شرکت‌های سهامی عام خارج از بورس، در فرابورس پذیرفته می‌شود و متقاضیان این خدمات می‌توانند پس از اخذ مجوز لازم از سازمان بورس به فرابورس مراجعه کنند.
  4. خدمات به ناشران ثبت‌شده نزد سازمان: نقل و انتقال سهام شرکت‌های سهامی عام در بازار پایه فرابورس انجام می‌شود.
  5. خدمات به دولت: از جمله وظایف فرابورس ایران، ارائه خدمات مختلف در راستای تامین مالی و تسویه بدهی‌های دولت به پیمانکاران بخش‌های مختلف از طریق انتشار و پذیرش اوراق بدهی نظیر مشارکت، اجاره، مرابحه، منفعت و اسناد خزانه اسلامی است.
  6. خدمات به متقاضیان تسهیلات مسکن: از مهرماه سال 1389 و بر اساس یک توافق سه جانبه میان فرابورس، بانک مسکن و شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه، تخصیص و معاملات ثانویه اوراق حق تقدم استفاده از تسهیلات بانک مسکن در سامانه معاملات فرابورس ایران و از طریق شعب کارگزاران عضو فرابورس و همچنین شعب بانک مسکن قابل انجام است.
  7. خدمات به سرمایه‌گذاران(ناشران): تعامل با ناشران پذیرفته‌شده پس از پذیرش و انجام عرضه سهام به صورت متناوب ادامه داشته و اطلاع‌رسانی‌های لازم در خصوص بازار اول، دوم و همچنین بازار پایه صورت می‌گیرد.
  8. خدمات راهبری سامانه‌های بازار ( عملیات، نظارت و بازرسی بازار): فراهم آوردن بستر انجام معاملات کارا، شفاف و منصفانه و نظارت بر حسن انجام معاملات در این راستا صورت می‌گیرد.
  9. خدمات در حوزه بازار بدهی: فرابورس ایران از سال 1389 به منظور توسعه بازار بدهی کشور، اقدام به طراحی و پیاده‌سازی ابزارهای مالی مبتنی بر بدهی کرده است. برای نخستین بار نیز منابع مالی مورد نیاز شرکت هواپیمایی ماهان به منظور خرید یک فروند هواپیمای ایرباس از طریق انتشار اوراق اجاره در فرابورس، تامین شد.
  10. خدمات به سرمایه‌گذاران: شامل پیگیری و تعامل با ناشر و سازمان بورس در خصوص گشایش سریع‌تر نمادهای معاملاتی و تهیه گزارش‌های آماری و انتشار آن می‌شود.

9 بازار فعال در فرابورس ایران 

بازارهای فرابورس ایران به دو بازار اوراق پذیرفته‌شده و اوراق پذیرفته‌نشده تقسیم‌بندی می‌شود که اوراق پذیرفته‌شده شامل شش بازار و اوراق‌ پذیرفته‌نشده شامل سه‌بازار می‌شود. 

بازار اوراق پذیرفته شده

این بازار محلی برای داد و ستد طیف وسیعی از ابزارهای مالی است که در آن به منظور حمایت از سرمایه‌گذاران و کنترل ریسک پرتفوی سرمایه‌گذار، ضوابط خاص معاملاتی توسط ناظر صادر شده و ناشران این اوراق نیز بر مبنای دستورالعمل‌های موجود موظف به افشای دوره‌ای اقلام مختلف اطلاعاتی خود هستند. این بازار شامل 6 بازار زیر می‌شود:

  1. بازار اول: در این بازار، شرکت‌های سهامی عام با رعایت دستورالعمل‌ها، مجاز به انتشار سهام خود هستند. در بازار اول فرابورس، سهام شرکت‌ها و واحدهای صندوق‌های سرمایه‌گذاری معامله می‌شوند.
  2. بازار دوم: در این بازار نیز همچون بازار اول، شرکت‌های سهامی عام با رعایت دستورالعمل‌ها، مجاز به عرضه سهام خود هستند. شرایط پذیرش در این بازار منعطف‌تر از بازار اول است. در بازار دوم نیز سهام شرکت‌ها و واحدهای صندوق‌های سرمایه‌گذاری معامله می‌شوند. دامنه نوسان سهام موجود در بازار اول و دوم فرابورس، همانند دامنه نوسان بازار بورس است.
  3. بازار شرکت‌های کوچک و متوسط (SME): تشکیل این بازار، تحقق اهداف استراتژیک بوده و جذب سرمایه‌گذاران خرد مورد توجه نیست. باتوجه به اهداف استراتژیک بازار سرمایه در خصوص کمک به تامین مالی بنگاه‌های اقتصادی، شرکت‌های کوچک و متوسط متقاضی حضور در بازار سرمایه، شرایط پذیرش ساده‌تری خواهند داشت.
  4. بازار پایه الف: معاملات تمام تشکل‌های خودانتظام و نهادهای مالی دارای مجوز از سازمان بورس و اوراق بهادار همانند بورس‌ها و شرکت ‌سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه، در تابلو «پایه الف» انجام می‌شود. شرکت‌هایی در بازار پایه فرابورس ثبت می‌شوند که فرایند پذیرش در بورس را طی نمی‌کنند.بازار پایه فرابورس شامل سه تابلوی زرد، نارنجی و قرمز است که شرایط پذیرش شرکت‌ها در هر کدام از این تابلوها متفاوت است.
  5. بازار ابزارهای نوین مالی: بازار ابزارهای نوین مالی به 4 محور انواع صکوک، اوراق تسهیلات مسکن، اسناد خزانه اسلامی و صندوق‌ها تقسیم می‌شود. در واقع در این بازار تمامی ابزارهای مالی به استثنای سهام و حق تقدم خرید سهام پذیرفته می‌شود. اوراق منفعت نیز در سال 1396 برای نخستین بار در این بازار عرضه شد.
  6. بازار مشتقه: افزایش عمق بازار، کارایی بازار و مدیریت ریسک از دلایل آغاز به کار بازار مشتقه در سال 1396 بوده است. این بازار محلی برای معامله انواع قراردادهای اختیار معامله، قراردادهای آتی، پیمان آتی و قراردادهای معاوضه خوانده می‌شود.
بازار اوراق پذیرفته نشده

نقل و انتقال سهام شرکت‌های سهامی عام که در بورس یا سایر بازارهای فرابورس پذیرش نشده در بازارهای «پایه ب» و «پایه ج» و بازار سوم صورت می‌گیرد.

  1. بازار پایه ب: در این بازار پایه امکان معاملات سهام در در تابلو مجزا «پایه ب» امکان‌پذیر است. شرکت‌هایی که در سال شمسی منتهی به دوره رسیدگی، از ضریب نقدشوندگی بالای 10 درصد برخوردار باشند در این بازار امکان حضور دارند.
  2. بازار پایه ج: در این بازار پایه امکان معاملات سهام در در تابلو مجزا «پایه ج» امکان‌پذیر است. شرکت‌هایی که فاقد شرایط مندرج در تابلو «پایه الف» و تابلو «پایه ب» هستند، در این بازار امکان فعالیت دارند.
  3. بازار سوم: معاملات عمده اوراق بهاداری که امکان یا شرایط پذیرش در فرابورس را نداشته‌اند در بازار سوم امکان فعالیت دارند. در معاملات عمده یا عرضه یک جای اوراق، سهامدار عمده درصدی از سهام شرکت را عرضه می‌کند. در این بازار، بازارهایی همچون بازار دارایی فکری فرابورس ایران که محلی برای سرمایه‌های فکری و دانش‌بنیان کشور شناخته می‌شود، فعالیت دارند. از جمله مزایای عرضه در بازار سوم فرابورس ایران را باید بهره‌مندی از معافیت مالیاتی برای متقاضیان عرضه دانست. بازار سوم را نباید بازاری شامل معاملات دست دوم اوراق دانست.

 

معاملات سهام در بازار فرابورس همانند معاملات سهام در بازار بورس از شنبه تا چهارشنبه و از ساعت 9 صبح تا 12:30 صورت می‌پذیرد. فرایند خرید و فروش سهام در بازار فرابورس با فرایند خرید و فروش در بازار بورس تفاوتی ندارد. برای انجام معاملات دربازار فرابورس، افراد باید کد بورسی داشته و از طریق درگاه‌های معاملاتی کارگزاری‌ها اقدام کنند. همان طور که در بالا بیان کردیم، پذیرش شرکت ها در بازار فرابورس بسیار راحت تر از بازار بورس است. بنابراین ریسک سرمایه‌گذاری در این بازار بسیار بیشتر است. این موضوع به این معنی نیست که شرکت‌هایی که در فرابورس هستند ارزنده نیستند، بلکه بدین معنی است که برای معاملات سهام این شرکت‌ها باید بررسی‌های بیشتری را در نظر گرفت. برای کسب اطلاعات بیشتر در خصوص بازار فرابورس می‌توانید به سایت شرکت فرابورس ایران مراجعه کنید.