انواع بازار بورس در ایران کدام است؟

نویسنده :تیم محتوا
انتشار :1400/03/04
زمان مطالعه :5 دقیقه
دسته‌بندی :بورس و سرمایه‌گذاری
انواع بازار بورس در ایران کدام است؟

همان طور که در مقاله بازار بورس چیست؟ توضیح دادیم بازار بورس نهادی قانونمند و ساختاریافته برای خرید و فروش است. بازار بورس ارتباط میان خریداران و فروشندگان را تسهیل بخشیده و فرایند عرضه و تقاضا را منصفانه می‎‌سازد. در همه دنیا، بازار بورس دارای انواع مختلفی است که براساس نوع دارایی و سازوکار هر کدام تعریف می‎‌شوند. در بازار سرمایه و بورس ایران نیز تاکنون 4 بازار بورس ایجاد شده است که در ادامه به توضیح هرکدام می‌پردازیم.

انواع بازار بورس در ایران

هدف مهمی که بازار بورس دارد تامین منابع مالی برای شرکت‌ها و فعالان اقتصادی است و سرمایه‌های راکد را به بخش‌هایی که به سرمایه نیاز دارد، هدایت می‌کند. به همین جهت، برای تامین نقدینگی بخش‌های مختلف اقتصاد، انواع بازار بورس ایجاد شده است.

بورس اوراق بهادار، بورس کالا، فرابورس و بورس انرژی همان بازارهایی هستند که فرصت سرمایه‌گذاری را برای معامله‌گران فراهم می‌کنند. این چهار بازار تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار کشور فعال بوده و با هدف توسعه اقتصادی کشور گام بر می‌دارند.

بورس اوراق بهادار

ریشه پیدایش بورس را باید ایجاد ارتباط میان دارندگان سرمایه و آن‌ها که به سرمایه احتیاج دارند، دانست. بر همین اساس بورس اوراق بهادار بالغ بر 50 سال است که در ایران جای خود را پیدا کرده و فعالیت دارد. اما آغاز فعالیت رسمی آن را می‌توان از سال 1383 دانست. بورس اوراق بهادار را می‌توان بازاری شفاف و با ابزارهای متنوع تعریف کرد که به دنبال ایجاد ارزش افزوده برای ذی‌نفعان است. در این بازار به طور مشخص، انواع دارایی‌های مالی همچون سهام شرکت‌ها و یا اوراق مشارکت معامله می‌شود. در این بازار، نهادهای نظارتی مختلفی بر نحوه معاملات و پذیرش شرکت‌ها نظارت دقیق دارند و افراد زیادی در این بازار فعالیت می‌کنند. ویژگی اصلی بورس اوراق بهادار تهران حمایت قانونی از صاحبان منابع پس‌اندازی و وجود باید و نبایدهای قانونی برای متقاضیان سرمایه است.

بازار بورس اوراق بهادار تهران، چند نوع دارد. بازار اول و بازار دوم که بازار اول نیز دارای تابلوی اصلی و فرعی است. پذیرش شرکت‌ها در هر کدام از این بازار ها نیازمند واجد شرایط بودن آن شرکت است. شرایطی همچون داشتن سرمایه لازم، شفافیت صورت های مالی، حداقل تعداد سهامداران که در زمان پذیرش شرکت ها این شرایط بررسی می‌شود.

بازار بورس کالا

بازار بورس کالا، دو دهه است که به صورت رسمی در کشور ما راه‌اندازی شده است تا با بهره‌گیری از ابزارهای نوین مالی، خرید و فروش کالاهای پایه در بخش‌های مختلف صنعتی، پتروشیمی و کشاورزی در ایران جان بگیرد. در واقع هدف اصلی ایجاد بورس کالای ایران را می‌توان ایجاد بازاری قانونمند به منظور شفاف‌سازی و کشف قیمت کالاهای اساسی و مواد اولیه و تسهیل معاملات آن‌ها به کمک مکانیسم عرضه و تقاضای بورسی دانست.

به عبارتی بورس کالا بازاری است که در آن کالا معامله می‌شود و هر بازاری که کالا در آن معامله می‌شود به نام همان کالا خوانده می‌شود؛ مانند بازار بورس طلا و بازار بورس نفت. پیش از راه‌اندازی رسمی بورس کالا، سازمان کارگزاران بورس فلزات تهران و سازمان کارگزاران بورس کالای کشاورزی تقابل آزاد عرضه و تقاضا در بازار کالایی را بر عهده داشتند که پس از انحلال این دو سازمان و ایجاد بورس کالا، این وظیفه به صورت رسمی از سوی دولت به بورس کالا سپرده شد. داد و ستد انواع محصولات صنعتی و معدنی، فرآورده های نفت و پتروشیمی و کشاورزی در قالب معاملات نقد، نسیه، سلف، سلف استاندارد و معاملات ابزارهای مشتقه در این بازار صورت می‌گیرد. معاملات بورس کالا در 4 بازار فرعی، بازار کالاهای فیزیکی، بازار مشتقه و بازار مالی انجام می‌گیرد.

بازار فرابورس

مقدمات به‌ وجود آمدن شرکت فرابورس ایران در سال 1384 زده شد و بعد از 3 سال و با هدف ساماندهی بازارهای خارج از بورس، فرابورس ایران به عنوان سومین بورس رسمی کشور بعد از بورس اوراق بهادار و بورس کالا، در سال 1387 آغاز به کار کرد.

همان طور که توضیح دادیم، پذیرفته شدن در بازار بورس شرایط و قوانین مشخصی دارد. اگر شرکتی شرایط قانونی برای حضور در بازار بورس را نداشته ولی تمایل به عرضه سهام خود داشته باشد، ‌می تواند در بازار فرابورس فعالیت کند. به همین دلیل شرکت‌هایی که شفافیت عملکردی ضعیف‌تری دارند در بازار فرابورس هستند که ریسک معاملات سهام این شرکت‌ها را نیز افزایش می‌دهد. 

بازار فرابورس ایران به عنوان یکی از ارکان بازار سرمایه، دارای 5 بازار کارآمد است. بازار اول، دوم، سوم، بازار پایه و بازار ابزارهای مالی نوین از انواع بازار فرابورس هستند که براساس شرایط خاص هر شرکت و اوراق بهادار، پذیرش در آن ها انجام می‌شود. 

بازار بورس انرژی

به دلیل وجود منابع انرژی فراوان در ایران، همیشه جای خالی نهادی ساختاریافته برای منابع انرژی دیده می‌شد. به همین علت، چهارمین بورس رسمی کشور به نام بازار بورس کالا، در سال 1391 با هدف کشف قیمت منصفانه و بازاری قانونمند برای حامل های انرژی راه اندازی شد. 

در این بازار عرضه کنندگان و متقاضیان، وزارتخانه‌‎های نفت، نیرو، صنعت و معدن و تجارت، شرکت‎‌های ملی نفت ایران، ملی پالایش، پخش فرآورده‌‎های نفتی ایران، ملی صنایع پتروشیمی، توانیر، مدیریت شبکه برق ایران، مدیریت منابع آب ایران و سازمان حفاظت محیط زیست را شامل می‌شود.

سه بازار فیزیکی، مشتقه و فرعی در بورس انرژی ایران فعالیت داشته و عرضه‎‌کنندگان عمده در بورس انرژی ایران به حوزه‌های برق و حوزه نفت، گاز، پتروشیمی و سایر حامل‎‌های انرژی تقسیم می‌شوند.

بازار بورس هر کشوری به عنوان یکی از پایه‌های مهم اقتصادی آن کشور است. در بازار بورس ایران، بازار بورس اوراق بهادار، بازار فرابورس، بازار بورس کالا و بازار بورس انرژی براساس سازوکار خود، فعالیت می‌کنند. گفتنی است در بسیاری از کشورها، بورس‌های دیگری همچون بورس ارز نیز فعالیت دارد و ارزهای خارجی در بورس ارز معامله می‌شود. اما این بازار در حال حاضر در کشور ما وجود ندارد. آشنایی با ارکان بازار سرمایه به ما کمک می‌کند در مورد ساختار بورس بیشتر بدانیم و با انتخاب مناسب حوزه سرمایه گذاری، زندگی مالی خود را به درستی پیش ببریم.