بازار دو طرفه چیست؟

نویسنده :تیم محتوا
انتشار :1400/07/27
زمان مطالعه :8 دقیقه
دسته‌بندی :بورس و سرمایه‌گذاری
بازار دو طرفه چیست؟

بازارهای مالی همواره به دنبال جذب سرمایه و سرمایه‌گذاران بیشتری هستند. ابزارهای مختلفی که به بازار معرفی می‌شود برای دستیابی به این هدف است. در بازارهای سنتی افراد با پرداخت پول و دریافت کالا معلاملات خود را انجام می‌دادند. در بازارهای مالی و بورس نیز افراد با خرید سهام و اوراق یا کالا و پرداخت قیمت آن‌ها در صورت افزایش قیمت سود کسب کرده و در صورت کاهش قیمت ضرر می‌کردند .اما حالتی وجود دارد که بتوان با تنها با پیش‌بینی قیمت در اینده نیز سود کسب کرد. این نوع از معاملات در بازار دوطرفه انجام پذیر است. زیر بنای اولیه بازار دوطرفه بر یک اصل استوار است؛ اصلی که بر مبنای آن می‌توانیم بدون داشتن هیچ‌گونه سهم یا کالای فیزیکی، اقدام به فروش سهام کنیم. در بازار دوطرفه می‌توانیم سهام یا کالایی را بفروشیم و متعهد ‌شویم در آینده آن سهام یا کالا را خریده و به تعهد خود در قبال خریدار عمل کنیم.

برای معامله در بازار دوطرفه ابزاری به عنوان فروش تعهدی وجود دارد. در این نوشتار در خصوص بازار دوطرفه توضیح خواهیم داد.

بازار معاملات دو طرفه چیست؟

بر مبنای یک مدل دسته‌بندی بازارهای مالی به دو دسته بازار یک طرفه و بازار دوطرفه تقسیم می‌شوند.

بازار یک طرفه بازاری است که در آن معامله‌گران با بررسی شرایط بازار اقدام به خرید سهام کرده و در زمانی که قیمت همان سهام افزایش یابد، اقدام به فروش می‌کنند. در چنین بازاری معامله‌گران به صورت مستقیم اختیار سهام خود را برعهده داشته و هر زمان که بخواهند می‌توانند نسبت به خرید یا فروش آن اقدام کنند.

اما در بازار دوطرفه شرایط کمی متفاوت است. در این بازار امکان فروش سهامی که آن‌ها را  در مالکیت خود نداریم، وجود دارد. بدین ترتیب بدو نداشتن سهام یا کالایی می‌توان سود کسب کرد.

به عنوان مثال قیمت سهم شرکتی در بازار بورس در حال حاضر 500 ریال قیمت دارد و فرد معامله‌گر پیش‌بینی می‌کند قیمت این سهام تا 3 ماه دیگر به 300 ریال کاهش یابد و بر مبنای همین پیش‌بینی سهام مذکور را به قیمت 50 میلیارد ریال به فروش می‌رساند و تعهد می‌کند تا سه ماه دیگر این تعداد سهم را در اختیار مالک اصلی آن قرار دهد.

فروشند متعهد وظیفه دارد تا 3 ماه دیگر این سهام را خریده و در  اختیار مالک قرار دهد و اگر در این مدت قیمت سهام شرکت مذکور کاهش پیدا کند، او توانسته کسب سود کند. در واقع در شرایطی که بازار در حالت نزولی قرار دارد او کسب سود کرده است.

در بازار دوطرفه معامله‌گران با بررسی روند بازار، کاهش یافتن قیمت برخی سهام را پیش‌بینی می‌کنند و بر مبنای همین پیش‌بینی، سهام مذکور را با قیمت حال حاضر به فروش می‌رسانند و تعهد می‌کنند در زمان مذکور همان سهام را در اختیار مالک سهم قرار دهند.

حال اگر معامله‌گری که در بازار دوطرفه فعالیت دارد توانسته باشد کاهش قیمت سهم را به درستی پیش‌بینی کند در زمان مذکور همان سهم را به قیمت پایین‌تر خریده و در اختیار مالک سهم قرار می‌دهد. اما در صورتی که در مثال بالا قیمت سهم به 700 ریال برسد فروشنده متحمل ضرر خواهد شد. 

معایب بازار یک طرفه

هر بازاری معایب و مزایای خود را دارد. اگر بخواهیم معایب بازار یک طرفه در مقابل بازار دوطرفه را نشان دهیم باید به 2 گزینه اشاره کنیم:

  1. حضور مقطعی سرمایه‌گذاران: در بازار یک طرفه با توجه به اخبار و حواشی اثرگذار در بازار، ممکن است بازار برای مدت زمانی صعودی باشد و همین زمان صعودی سبب همراهی قشر عظیمی از سرمایه‌گذاران شود. سرمایه‌گذارانی که پس از کسب سود، بازار را در شرایط نزولی رها کرده و توجهی به آن نخواهند داشت.
  2. رکود و ریسک نقد شوندگی: بازارهای اقتصادی از عوامل مختلفی همچون رکود و تورم اثر مستقیم می‌گیرند. در شرایطی که بازار در حالت تورمی و رکود قرار دارد استقبال سرمایه‌گذاران به بازار سرمایه کمتر شده که همین موضوع سبب می‌شود سهام موجود در بورس فروخته نشده و امکان نقدشوندگی نداشته باشند. در چنین شرایطی سرمایه‌گذارانی که به پول خود نیاز دارند امکان فروش سهام خود را ندارند.

مزایای بازار دوطرفه

ممکن است این سوال پیش بیاید چرا باید از میان بازارها، بازار دوطرفه را انتخاب کنیم. در پاسخ باید گفت:

  1. افزایش عمق معاملات: در بازارهای دوطرفه چون بر مبنای تحلیل و ارزیابی معاملات صورت می‌گیرد عمق بیشتری داشته و با تامل بیشتری نسبت به خرید یا فروش سهام تصمیم‌گیری می‌شود.
  2. امکان کسب سود در شرایط نزولی: با توجه به سازوکاری که مطرح شد این بازار این امکان را فراهم می‌کند تا معامله‌گران در شرایط نزولی بازار نیز کسب سود کنند.
  3. افزایش درصد نقدشوندگی: با توجه به تعهدات از پیش تعیین شده در این بازار، خریدار و فروشنده به وظایف خود آگاه بوده و متعهد به اجرای آن هستند که همین موضوع سبب نقدشوندگی سهام در زمان تعیین شده می‌شود.

فروش استقراضی یا فروش تعهدی چیست؟

همانطور که متوجه شدیم در بازارهای دوطرفه امکان فروش سهام وجود دارد. امکان فروشی که آن را در بازارهای جهانی فروش استقراضی و در ایران فروش تعهدی می‌خوانند.

در بازارهای مالی دنیا یک سرمایه‌گذار می‌تواند از یک کارگزاری، سهمی را قرض گرفته و فروخته و آن سهم را بعداً پس دهد اما از آنجا که در بازار سرمایه ایران قانون آن است که مالک یک دارایی می‌تواند آن را به فروش برساند، فروش تعهدی مورد توجه قرار دارد. 

بر مبنای فروش تعهدی مالک سهام می‌تواند وکالت فروش سهام خود را در اختیار متقاضی فروش تعهدی قرار دهد. 

مالک و متقاضی می‌توانند به کمک‌کارگزاری‌ها معاملات فروش تعهدی را داشته باشند. به این منظور کافی است با امضا کردن قرارداد بین مشتری و کارگزار، دسترسی خود را در سامانه آنلاین فعال کنند.

در خصوص مزایای معاملات فروش تعهدی برای مالکان و متقاضیان باید گفت، بسیاری از افراد سهامی را خریده و قصد انجام معامله با آن در مدت زمان طولانی را ندارد؛ در این مدت دارندگان سهم می‌توانند سهامشان را در  اختیار متقاضیان فروش تعهدی قرار دهند تا متقاضیان فروش تعهدی، سهم قرض گرفته شده از مالک را به وکالت از او در بازار به فروش رسانند. در راستای این قرارداد متقاضی فروش تعهدی، وجهی را در اختیار صاحب اصلی سهام قرار می‌دهد. بر این مبنا صاحب سهام از فروش تعهدی خود سود کسب کرده است و متقاضی فروش تعهدی نیز ممکن است در بلندمدت کسب سود کند.

مالک اصلی سهام، پولی را که از متقاضیان فروش تعهدی دریافت می‌کند می‌تواند  به‌صورت سپرده بانکی یا در صندوق‌های قابل معامله با درآمد ثابت، سرمایه‌گذاری کند و کسب سود کند.

متقاضی فروش تعهدی نیز در آینده امکان کسب سود را خواهد داشت؛ این متقاضی در آینده می‌تواند سهامی را که به وکالت از مالک فروخته به قیمت پایین‌تری خریده و در اختیار مالک سهام قرار دهد؛ متقاضی فروش تعهدی در ابتدا مبلغی را به عنوان وجه تضمین پرداخت کرده و در ادامه به واسطه اختلاف موجود در قیمت فروش و خرید منتفع خواهد شد.

افرادی که دارای کد بورسی هستند می‌توانند از طریق سامانه معاملات کارگزاری اقدام به فروش تعهدی کنند. به این منظور کافیست مالک و متقاضی فروش تعهدی قرارداد فروش تعهدی را امضا کنند.

سازوکار فروش تعهدی 

این نوع از فروش قاعده‌های خاص خود را دارد که باید هنگام معامله به آن‌ها توجه شود. معاملات بازار دوطرفه به صورت وکالتی و بر مبنای توافق طرفین صورت می‌گیرد. در این معاملات وجهی به عنوان وجه تضمین اجرای معامله توسط اتاق پایاپای دریافت می‌شود و هزینه‌های اجرای معامله از جمله کارمزد و مالیات بر عهده خریدار است.

مالک سهام و متقاضی فروش تعهدی برای اجرای فروش تعهدی موظف به اجرای مراحلی هستند که در ادامه به آن اشاره می‌شود.

  • وظایف مالک سهام در فروش تعهدی 
  1. مالک باید در سامانه تامین، نام نماد و حداکثر تعداد سهامی که می‌خواهد در اختیار متقاضیان قرار دهد، ثبت کند.
  2. مالک موظف است دوره تنفس تعیین کند؛ مالک در دوره تنفس حق ندارد درخواست تسویه نهایی فروش تعهدی را صادر کند. 
  3. مالک شیوه سرمایه‌گذاری وجوه حاصل از فروش تعهدی خود را در سپرده بانکی یا صندوق‌های قابل معامله تعیین می‌کند.
  4. مالک با تعیین نرخ تشویقی، بخشی از سود حاصل از مرحله 3 را در اختیار متقاضی فروش تعهدی قرار می‌دهد.
  • وظایف متقاضی فروش تعهدی 
  1. وجه تضمین: متقاضی باید با واریز بخشی از مبلغ قرارداد در حساب عملیاتی خود، به سرانجام رساندن بند قراردادی خود را تضمین کند.
  2. بازخرید سهام: بر مبنای توافقات صورت گرفته با مالک، متقاضی موظف است سهام مالک را طی مهلت تعیین‌شده، خریداری و به مالک بازگرداند. در صورتی که متقاضی اقدام به بازگرداندن سهام نکند کارگزاری با برداشت وجه از حساب متقاضی، اقدام به خرید سهام برای مالک می‌کند.
  3. پرداخت کارمزد معاملات فروش تعهدی: این کارمزد همانند کارمزد خرید و فروش سهام است و توسط متقاضی فروش تعهدی پرداخت می‌شود.

با توجه به امکان سود بردن در بازار دوطرفه در شرایط نزولی، بسیاری از افراد در دنیا علاقه دارند در این بازار فعالیت داشته و کسب سود کنند.

بازار دوطرفه را باید مختص آن دسته از سهامدارانی دانست که انتظار اصلاح یا افت قیمتی یک سهم را دارند؛ سهامدارانی که تنها با پرداخت وجه تضمین سهام، امکان سودگیری از آن را می‌توانند داشته باشند. با وجود همه مزایای بازارهای دوطرفه این بازار تاکنون به صورت گسترده در ایران مورد توجه قرار نگرفته است.

مطالب مرتبط