بازار آتی چیست؟

نویسنده :تیم محتوا
انتشار :1400/06/23
زمان مطالعه :7 دقیقه
دسته‌بندی :بورس و سرمایه‌گذاری
بازار آتی چیست؟

بازار مالی بازاری است که در آن سهام، سپرده‌های سرمایه‌گذاری، طرح‌های بازنشستگی، بیمه‌نامه‌ها و اوراق بهادار معامله می‌شود.
بازارهای مالی با توجه به چهار ویژگی حق مالی، سررسید ابزار مورد معامله، ساختار سازمانی و زمان واگذاری تقسیم شده و هر کدام از آن‌ها انواع مختلفی را شامل می‌شود. 
بر مبنای حق مالی بازار بدهی و بازار سهام، بازار پول و بازار سرمایه بر مبنای سررسید ابزار مورد معامله و بر مبنای ساختار سازمانی بازارهای رسمی، بازارهای خارج از بورس، بازار سوم و چهارم فعالیت دارند. 
بازارهای مالی بر اساس زمان واگذاری نیز به دو بازار آتی و نقدی تقسیم می‌شوند که در این نوشتار در خصوص بازار آتی بیشتر خواهیم دانست.

بازار آتی و قراردادهای آتی

بازار آتی همانطور که از اسمش بر می‎‌آید به بازاری در آینده اشاره دارد. یعنی بازاری که در آن خریدار و فروشنده متعهد می‌شوند قرارداد خاصی را در چارچوبی خاص در زمان آینده داشته باشند. 
این موضوع کمک می‌کند تا خریداران و فروشندگان بدون دغدغه از تغییرات قیمتی بازار، توافق مشخصی داشته و در زمان سررسید به قرار خود عمل کنند. بر این مبنا فروشنده تضمین می‌کند مفاد قرارداد را به خریدار فروخته و خریدار نیز تعهد خریداری از محصول فروشنده را خواهد داد. 
قراردادهای آتی یکی از ابزارهای مشتقه در بازار سرمایه شناسایی شده و بر مبنای دارایی پایه به  دو دسته قرارداد آتی کالا و قرارداد آتی مالی تقسیم‌بندی می‌شود.

1. قرارداد آتی کالا: شامل محصولات کشاورزی، فلزات، مواد نفتی و ... می‌شود. 
2. قرارداد آتی مالی: شامل ابزارهایی نظیر سهام، اوراق قرضه، ارز و… می‌شود.

مزایای بازار آتی

مزایای بازار آتی برای هر یک از طرفین قرارداد می‌تواند متفاوت باشد اما به صورت کلی مزایای بازار آتی را می‌توان پنج موردکشف قیمت، مدیریت ریسک، تسهیل معاملات فیزیکی یا نقدی کالا، تسهیل تامین مالی و ایفای نقش در توسعه بازارهای اقتصادی دانست.

1. کشف قیمت: انتظارات بازار در خصوص قیمت آینده سهم پایه قرارداد را مشخص می‌کند.  

2. مدیریت ریسک: مدیریت ریسک به معنای کاهش آثار زیان‌آور فعالیت مالی است. بازار آتی این امکان را می‌دهد تا با شناسایی فرصت‌های موجود در بازار، سهام زیر ارزش واقعی را پیش‌خرید کرده و بازدهی کسب کرد.

3. تسهیل معاملات فیزیکی: بسیاری از معاملات کالایی حجیم بوده و نمی‌توان همچون قدیم در اسکله یا بنادر به خرید و فروش آن‌ها مشغول بود. بازار آتی این کمک را می‌کند تا بدون نیاز به دریافت اصل جنس و متحمل شدن هزینه‌های حمل، آن‌ها را خریداری کرده و در موارد مورد نیاز بهره برد. به عبارتی بازار آتی کارایی سیستم توزیع را تضمین کرده و به عنوان یک مجرای کارآمد تحویل یا خرید شناخته می‌شود.

4. تسهیل تامین مالی: با توجه به شرایطی که قرارداد آتی دارد بسیاری از تولیدکنندگان می‌توانند محصول خود را پیش فروش کرده و سرمایه مورد نیاز برای اجرای فعالیت‌های اقتصادی خود را تامین کنند.
5. توسعه بازارهای اقتصادی: بسیاری از سرمایه‌گذاران خواهان سرمایه‌گذاری در بازار آتی هستند تا از این طریق بتوانند به رشد و توسعه فعالیت‌های اقتصادی مولد کمک کنند.

ویژگی‌های قراردادهای آتی

بر مبنای هر قرارداد قانونی قراردادهای آتی نیز باید ویژگی‌های خاصی را رعایت کرده که در مقاد قرارداد به آن اشاره شده و به صورت کلی بندهای زیر را شامل می‌شود.

1. دارایی پایه: کالا یا ابزارهای مالی همچون سهام دارایی پایه قراردادهای آتی هستند که در مفاد قرارداد به آن اشاره می‌شود. 
2. اندازه قرارداد: اندازه قرارداد مشخص می‌کند حجم دارایی پایه‌ای که معامله می‌شود به چه اندازه است. اگر حجم یک قرارداد آتی زعفران 250 گرم ‌باشد و خریدار 4 قرارداد آتی زعفران را خریده باشد در واقع 1000 گرم زعفران خریده است.
3. وجه تضمین اولیه: وجهی که ضروری است هر دو طرف معامله به عنوان ضمانت اجرای قرارداد پرداخت کنند و به عنوان اهرمی به عنوان اجرایی شدن حتمی مفاد قرارداد، از سوی سازمان بورس دریافت می‌شود. 
4. حداقل وجه تضمین: میزان پولی که سرمایه‌گذار به منظور تضمین انجام شدن معامله باید در حساب خود داشته باشد. 
5. تاریخ سررسید: زمانی که برای معامله میان خریدار و فروشنده مشخص شده، و به صورت دقیق در همان تاریخ باید معامله صورت گیرد. 
6. قیمت تسویه روزانه: قیمت پایانی بازار اوراق بهادار در آن روز را نشان داده و مبنای قیمتی برای معاملات روز بعد شناخته می‌شود. 
7. حجم: تعداد قرارداد‌های معامله شده در یک نماد مشخص را نشان می‌دهد. 
8. ارزش: ارزش معاملات از حاصلضرب قیمت تسویه لحظه‌ای در حجم معاملات هر سهم به دست می‌آید. 
9. حد نوسان قیمت روزانه: میزان نوسان مجاز قیمت در هر روز معاملاتی را نشان می‌دهد.
10. کارمزد: درصدی از ارزش قرارداد که دو طرف معامله به خاطر دریافت خدمات پرداخت می‌کنند. 
11. جریمه: جریمه نکول قرارداد که از مشتری نکول‌کننده دریافت شده و به مشتری دیگر پرداخت می‌شود.

انواع محصولات مورد معامله در بازار آتی

محصولات مورد معامله در بازار آتی به دو دسته سهامی و کالایی تقسیم‌بندی می‌شوند. 
سهام پایه در قرارداد آتی سهام، قیمت مشخص داشته و در تاریخ معینی در آینده معامله می‌شوند.
در بورس آتی کالا نیز می‌توان هر نوع محصولی را که امکان تعیین نرخ آن در آینده وجود داشته باشد، خرید و فروش کرد. 
در حال حاضر زعفران، پسته، زیره، نقره و صندوق طلا در بورس آتی کالا داد و ستد می‌شود؛ البته پیش از این بورس آتی سکه نیز در کشور فعال بود که به دلایلی به کار خود ادامه نداد.

معاملات آتی در بازار بورس ایران

بازارهای نقد شونده امکان فعالیت در بازار آتی بورس ایران را دارا هستند. این معاملات در شرایط معاملاتی کنترل شده و قانونمند انجام شده و اطلاعات بازار به صورت شفاف اطلاع‌رسانی می‌شود تا همه گروه‌ها به صورت یکسان و عادلانه از شفافیت اطلاعاتی برخوردار باشند. 
سازمان بورس به عنوان ناظر اصلی معاملات آتی، روند معاملات را ارزیابی کرده تا عملکرد همه قراردادها تضمین شود.

نحوه انجام معاملات آتی در بازار بورس ایران

در ایران اولین معامله قرارداد آتی در سال 87 صورت گرفت و مختص به قرارداد آتی سکه بهار آزادی بود.
هم اکنون نیز انجام معاملات آتی در بازار بورس ایران به صورت عادلانه برای همه متقاضیان فراهم است و آن دسته از سرمایه‌گذارانی که خواهان فعالیت در این بازار هستند می‌توانند از طریق کارگزاری‌ها سفارش خود را در سامانه معاملاتی قراردادهای آتی ثبت کنند.
قرارداد آتی نیز همچون قرارداد لحظه‌ای طرفداران خاص خود را دارد و این استراتژی معامله‌گران است که مشخص می‌کند خواهان فعالیت در کدام بازار هستند. 
برای بسیاری از افراد جذابیت‌های معاملات آتی و امکان سوددهی در آینده، جذابیت دارد.