تاریخچه بازار بورس در دنیا و ایران

نویسنده :تیم محتوا
انتشار :1400/05/05
زمان مطالعه :7 دقیقه
دسته‌بندی :بورس و سرمایه‌گذاری
تاریخچه بازار بورس در دنیا و ایران

همان طور که در مقاله «بازار بورس چیست؟» توضیح دادیم بازار بورس، بازاری برای خرید و فروش است. این بازار هم اکنون یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد هر کشوری به حساب می‌آید. به همین دلیل و برای آشنا شدن بیشتر با ساطوکار بازار بورس، لازم است در خصوص تاریخچه آن نیز اطلاعاتی داشته باشیم. بورس برای اولین بار در کشور بلژیک و به صورت اتفاقی راه‌اندازی شد. قصه مسافرخانه ساده‌ای که محفلی برای دادوستد بازرگانان بود و این دادوستدهای ساده، بعدها بورس را متولد کرد. 

در ایران نیز، بورس 50 سال قبل جای خود را در  بازار اقتصادی کشور باز کرد و طی این نیم قرن از گشایش خود، توانسته مراحل رشد و پویایی را به تناوب طی کند. در این نوشتار در خصوص تاریخچه بورس در ایران و جهان بیشتر خواهیم خواند. 

ایجاد بورس به کمک یک مسافرخانه 

در قرن پانزدهم میلادی، تجار و بازرگانان بلژیکی دادوستدهای تجاری خود را مقابل منزل بزرگ‌زاده‌ای به نام «واندر بورس» انجام می‌دادند. 

عادت هر روزه‌ای که سبب شد، محل جمع شدن بازرگانان دور یکدیگر بورس خوانده شود. از همان زمان‌ها بود که بازرگانان برای بهبود روابط تجاری خود، قوانین و قاعده‌های ساده‌ای وضع کرده و تالارهای مخصوصی برای دادوستدهای خود ساختند. تالارهای ساده بورس که به مرور زمان جایگاه خود را در میان تجار پیدا کرد و شهرت جهانی یافت و به صورت رسمی وارد زندگی اقتصادی مردم شد. 

اولین بورس رسمی جهان در کشور هلند

اولین بورس رسمی جهان در قرن هفدهم و در کشور هلند راه‌اندازی شد و کمپانی هند شرقی اولین شرکتی بود که سهام آن در این بازار عرضه شد. کشور انگلستان و بورس لندن دومین بازار بورس رسمی جهان، و بورس نیویورک نیز سومین بورس رسمی راه‌اندازی شده در سراسر جهان بود. 

بعد از آن سایر کشورها نیز بازار بورس را راه‌اندازی کرده و دادوستدهای تجاری را در دستور کار خود قرار دادند.

معتبرترین بورس جهان کدام است؟ 

بورس سهام نیویورک در وال‌استریت از جمله بورس‌های نام‌آشنا در سراسر جهان و مقر اصلی بسیاری از مهم‌ترین بورس‌های جهان است. بورس نیویورک را می‌توان معتبرترین بورس فعال در جهان دانست که شاخص اصلی آن داوجونز بوده، و معاملات آن به صورت الکترونیکی صورت می‌گیرد. بزرگترین بورس دنیا از لحاظ سرمایه‌گذاری و معاملات صورت گرفته نیز همین بورس نیویورک است. 

از دیگر بازار بورس‌هایی که این روزها در دنیای اقتصادی جهان اثرگذار هستند، بورس لندن به عنوان دومین بورس رسمی راه‌اندازی شده در جهان، بورس توکیو، بورس فرانکفورت و بورس پاریس است. 

تاریخچه بازار بورس در ایران 

اساسنامه تشکیل بورس اوراق بهادار در ایران در سال 1315 نوشته شد. دولت وقت با دعوت از کارشناسان بلژیکی و هلندی به دنبال راه انداختن بورس در ایران بود اما با آغاز جنگ جهانی دوم راه‌اندازی بورس به تاخیر افتاد. 

بعد از جنگ جهانی دوم و در حوالی سال 1333 مقدمات راه‌اندازی بورسی به صورت مجدد بر سر زبان‌ها افتاد و پس از 12 سال مقررات تشکیل بورس اوراق بهادار تهیه و تقدیم مجلس شد.

پس از آنکه نمایندگان مجلس در سال 1345 این لایحه را تصویب کردند، بورس در ایران به صورت رسمی از سال 1346 و با ورود سهام بانک صنعت و معدن فعالیت خود را آغاز کرد. 

اوراق قرضه دولتی، شرکت نفت پارس، اوراق قرضه سازمان گسترش مالکیت صنعتی، اسناد خزانه و اوراق قرضه عباس آباد نیز در همین سال در بورس تهران فعالیت خود را آغاز کردند. 

نگاهی به ارزش معاملات بورسی ایران در نیم قرن گذشته

شش شرکت‌ در نخستین سال فعالیت بورس در ایران، با سرمایه بالغ بر 2.6 میلیارد ریال و ارزش معاملاتی 15 میلیون ریال در این بازار حضور داشتند. 

بعد از گذشت یازده سال و در سال1357، صد و پنج بنگاه با بیش از 230 میلیارد ریال سرمایه و با ارزش معاملاتی بیش از150 میلیارد ریال در بورس حضور داشتند. 

بعد از انقلاب و با تصویب لایحه قانون اداره امور بانک‌ها و ادغام 36 بانک‌ تجاری و تخصصی کشور در 9 بانک تجاری و تخصصی ملی، و همچنین ادغام شرکت‌های بیمه‌ای و به مالکیت درآمدن آن‌ها توسط دولت، تعداد بنگاه‌های فعال در بازار بورس به 56 شرکت در سال 1367 تقلیل یافت. 

بعد از دوران جنگ و نیاز به بهبود وضعیت اقتصادی کشور، بورس بار دیگر مورد توجه قرار گرفت و تعداد شرکت‌های پذیرفته شده در بورس به 249 شرکت در سال 1375 افزایش یافت. 

در این دوره زمانی، میانگین ارزش معاملات سالانه 213 درصد رشد یافت که توانست 4920 میلیارد ریال تامین منابع مالی برای فعالیت‌های اقتصادی به دنبال داشته باشد. البته این رشد نیز در واقع آن رشد قابل انتظاری که بازار سرمایه خواهان آن باشد نبود و روند پرنوسان فعالیت بورس اوراق بهادار تهران از سال 70 تا 74 سبب بی‌اعتمادی سرمایه‌گذاران به بازار سرمایه شد. 

در این 4 سال، سال هفتاد را می‌توان سال پررونق بورس ایران دانست. ارزش معاملات در سال 70 نسبت به سال قبل 637 درصد و تعداد سهام معامله شده 369 درصد افزایش یافت که علت آن عرضه سهام در مقیاس بالا از طرف سازمان‌های دولتی، ورود 29 شرکت جدید به فهرست شرکت‌های پذیرفته شده در بورس، عرضه سهام در سراسر کشور از طریق شبکه بانکی و همچنین عرضه سهام به کارگران با نرخ‌های ترجیحی بود. 

در سال 1371 اقتصاد کشور دچار رکود نسبی شد و در سال 1372 افزایش شاخص سهام با عدم عرضه سهام رخ داد. تعدیل قیمت‌ها و افزایش بازده سهام در سال 1373 و تأسیس شرکت‌های سرمایه‌گذاری سهامی عام در سال 1374 از اتفاقات مهمی بود که بازار را تحت تاثیر خود قرار داد. در سال 1375 و در نیمه آغازین سال، بورس روند افزایشی و در نیمه دوم سال، روند کاهشی پیدا کرد.

سال 1376 روند دیگری در بورس اوراق بهادار ایران آغاز شده و بازسازی ساختار سازمانی و مدیریتی سازمان بورس با هدف تثبیت بازار سرمایه مورد توجه قرار گرفت که این تغییرات تاثیرگذار بود، و روند رو به رشد بورس تا سال 1378 ادامه داشت.  سال 1379 سال درخشان بورس با بازدهی 86 درصد و ارتقای شفافیت و کارایی بازار بود.  بازده بورس براساس شاخص سود نقدی و قیمت، در کل دوره 1377تا 1384حدود 1300درصد رشد داشته است.

تصویب قانون جدید بازار سرمایه درسال 1384 و روند اتفاقات تا سال 1400

قانون جدید بازار سرمایه درسال 1384 تصویب شد که سبب تغییراتی در وضعیت بازار شد. با تصویب قانون جدید، بازده بورس در طول دوره 1384 تا 1391 معادل 476 درصد رشد داشته است. سال 1391 تا  1393 سه سال متلاطم و پر چالش در بازار بورس بود و سرمایه‌گذاران کمتر تمایل خرید در این بازار را داشتند. سال 1394 و 1395 نیز  بورس در مسیر اصلاح  قرار گرفت و شاخص کل با افت روبرو بود. در سال 1396  بورس روند ثابتی در پیش گرفت و به کانال رشد بازگشت. 

تمام رکوردهای بازار بورس در سال 1397 شکسته شد و شاخص برای اولین بار وارد محدوده‌ی 100 هزار واحدی شد. شاخص بازار بورس در سال  1398 با رشد 375973 واحدی و 210 درصدی همراه بود و لقب بهترین سال تاریخ بورس ایران را، به خود اختصاص داد. 

بورس تهران در سال 1399 با فراز و نشیب‌های بسیاری رو به رو شد. بازدهی بورس در فصل بهار 147 درصد و عدد شاخص هم‌وزن 409 هزار و 243 واحد بود. در حوالی تابستان نیز شاخص کل بورس به سقف تاریخی 2 میلیون واحدی رسید و بعد از آن روند نزولی را در پی گرفت. اگرچه بازدهی فصل تابستان 25 درصد بود اما شرایط حاکم بر بازار موجب بیم و نگرانی سرمایه‌گذاران شده بود. روزهای سیاه بورس در سال 99 در فصل پاییز آغاز شده و شرایط را به جایی رساند که بازدهی بازار سرمایه به منفی ده درصد رسید. با تغییر رییس سازمان بورس و برخی‌سیاست‌گذاری‌های سازمان، بازدهی بورس در فصل زمستان نیز منفی 1/9 درصد بود تا امید سرمایه‌گذاران به سال جدید و تغییرات سیاسی حاکم بر کشور باشد. 

سه ماه ابتدایی سال 1400 نیز اگرچه با کاهش و افت قیمت سهام مواجه بود اما با مشخص شدن نتایج انتخابات ریاست جمهوری، بازار سرمایه در تیرماه شرایط بهتری را تجربه کرد و توانست با رشد ۲/12 درصدی تمام افت قیمت سهام در سه ماه نخست سال را جبران کند؛ حال باید دید مردادماه امسال بورس چه وضعیتی را دنبال خواهد کرد. 

امروزه کمترین کشوری را می‌توان یافت که بازار بورس نداشته باشد. با توجه به نقشی که بازارهای مالی و بازار سرمایه در پیشبرد اهداف اقتصادی کشورها دارند، ضرورت فعالیت حرفه‌ای در این بازارها، برای همگان مشخص شده است. بنابراین آشنایی با موضوعات مرتبط با بازار بورس نیز یکی از قدم‌های آغاز فعالیت در این بازار است.