انواع اوراق بهادار در بازار بورس کدام است؟

نویسنده :تیم محتوا
انتشار :1400/04/01
زمان مطالعه :7 دقیقه
دسته‌بندی :بورس و سرمایه‌گذاری
انواع اوراق بهادار در بازار بورس کدام است؟

همان طور که می‌دانید اسکناس‌ها دارای ارزش هستند و مردم از آن‌ها در مبادلات خود استفاده می‌کنند. در بازارهای مالی، اسناد کاغذی دیگری به نام اوراق بهادار وجود دارند که آن‌ها نیز ارزشمندند و قابلیت معامله دارند که به آن‌ها اوراق بهادار می‌گویند. اوراق بهادار یا securities یک ابزار مالی دارای ارزش پولی است که قابلیت تبدیل شدن به پول نقد را دارد و فرد دانرده اوراق بهادار، دارای حق و حقوق مشخصی است.

اوراق بهادار به عنوان یکی از دارایی‌های غیر مشهود شناخته می‌شود. دارایی‌های غیر مشهود یعنی دارایی‌هایی که برخلاف ماشین و خانه قابل مشاهده نیستند. شناخت انواع اوراق بهادار به ما کمک می‌کند تا برنامه مشخص‌تری برای سرمایه خود داشته باشیم. در این نوشتار در خصوص انواع اوراق بهادار در بازار سرمایه خواهیم خواند. 

چند مدل اوراق بهادار در بازار وجود دارد؟  

اوراق بهادار می‌تواند نشان‌دهنده مالکیت در یک شرکت سهامی عام و یا رابطه طلبکاری با یک شرکت باشد. اوراق بهادار به صورت کلی به سه محور اوراق سهام، اوراق بدهی و اوراق مشتقه تقسیم می‌شود. 

  • اوراق سهام Equity Securities : نشان‌دهنده منافع مالکیتی سهامداران در یک نهاد یا شرکت و تعاونی است که به شکل سهام سرمایه تحقق پیدا می‌کند؛ به عبارت ساده‌تر، ورقه سهم نشان دهنده میزان مالکیت شخص در آن نهاد است. هر فرد به میزان سهامی که دارد، سهامدار شرکت محسوب می‌شود. سهام عادی، سهام ممتاز و سهام جایزه از انواع اوراق سهام به حساب می‌آیند.
  • اوراق بدهی  Debt Securities: اوراق بهادار بدهی نشان دهنده این موضوع است که صادرکننده این اوراق وام گرفته و باید آن را بازپرداخت کند. هدف از امتشار اوراق بدهی در بازار، تامین نقدینگی برای بنگاه‌های اقتصادی است. نهادهای مالی با انتشار اوراق بدهی، منابع مالی مورد نیاز خود را جمع‌آوری کرده و در سررسیدهای مشخص، بدهی خود را بازپرداخت می‌نمایند. در این نوع اوراق، تاریخ، نرخ بهره و تاریخ سررسید یا تمدید تعیین شده است. 
  • اوراق مشتقه Derivative Securities: اوراق مشتقه از این رو مشتقه خوانده می‌شود که ارزش آن‌ها از برخی کالاها یا دارایی‌های پایه مشتق شده است. به عبارت دیگر، این اوراق به تنهایی ارزشی ندارند بلکه دارایی پایه آن‌ها دارای ارزش است.

اوراق سهام چه اوراقی است؟ 

با خریدن اوراق سهام، سهامدار یک شرکت شده و در سود و زیان و مسائل یک شرکت شریک خواهد شد. 

اوراق سهام عادی: سهام عادی متداول‌ترین نوع اوراق قابل معامله در بازار بورس هستند. ارزش اسمی این اوراق در بازار بورس ایران، 1000 ریال است. پس از انتشار این اوراق در بازار ثانویه و انجام معاملات بر روی آن‌ها، عرضه و تقاضای بازار، قیمت اوراق را تعیین می‌کند. دارندگان اوراق بهادار عادی به صورت معمول سود اوراق بهادار خود را دریافت کرده و به هنگام فروش اوراق بهادار از مابه‌التفاوت قیمت خرید و قیمت روز سهام سود می‌کنند. 

اوراق سهام ممتاز: اوراق ممتاز از لحاظ فنی در دسته‌بندی سهام قرار می‌گیرد. دارندگان این اوراق از دارندگان اوراق سهام عادی، از مزایای بیشتری مانند اولویت بالاتر در دریافت سود نقدی، دریافت سود ثابت و دریافت حق و حقوق زودتر از همه در هنگام انحلال شرکت، برخوردارند. 

اوراق سهام جایزه: هنگامی که شرکتی سرمایه شرکت را افزایش می‌دهد می‌تواند از سهام جایزه برای افزایش سرمایه خود استفاده کند. این شرکت‌ها به میزان افزایش سرمایه به سهامداران خود سهام جایزه می‌دهند. 

اوراق بدهی، اوراقی بر محور تعهد

اوراق بدهی به دو بخش اوراق بدهی دولتی و اوراق بدهی شرکتی تقسیم می‌شود که با توجه به نام آن‌ها دولت یا یک شرکت می‌تواند ناشر اوراق باشد. هر کدام از این اوراق شرایط خاص مانند سررسید اوراق، نرخ بهره و ریسک متفاوتی دارند

اوراق بدهی از آنجا برای سرمایه‌گذاران جذاب است که شرکت‌ها متعهد می‌شوند سود پولی را که از سرمایه‌گذاران قرض گرفته‌اند بعد از مدت مشخصی به آن‌ها پرداخت کنند.

برخی از انواع اوراق بدهی شامل اوراق قرضه، اوراق مشارکت و اوراق قرضه اسلامی می‌شود که در ادامه به طور جزئی به تعریف هر کدام از این اوراق می‌پردازیم.

اوراق قرضه: با خرید این اوراق پول خود را به فروشنده اوراق قرض می‌دهیم. فروشنده هم تضمین می‌کند در مدتی مشخص سود مشخصی را علاوه بر اصل پول بپردازد. با توج هبه این تعریف این اوراق در بازارهای مالی اسلامی به این شکل وجود ندارد ولی جایگزین‌هایی براساس قوانین شریعت برای آن به وجود آمده است.

اوراق مشارکت: نهادهای دولتی و شرکت‌ها به منظور تامین مالی برای طرح‌های توسعه یا پروژه‌های خود، این اوراق را در بازار عرضه کرده و سرمایه‌گذاران نیز نسبت به خرید آن‌ها اقدام می‌کنند. 

اوراق قرضه اسلامی یا صکوک: همان طور که در بخش اوراق بدهی توضیح دادیم، دریافت سود یا بهره در دین اسلام، ربا محسوب می‌شود. به همین دلیل اروقا قرضه اسلامی یا صکوک ایجاد شده است تا با داشتن نرخ‌های بهره ثابت یا شناور، ربوی بودن اوراق رضه را بر طرف نماید.

آشنایی با قراردادهای موجود در اوراق بهادار مشتقه 

در قراردادهای مالی مبتنی بر اوراق بهادار مشتقه، دارایی پایه می‌تواند دارایی‌های مالی مانند سهام یا سایر اوراق بهادار، و یا کالای فیزیکی مانند طلا و زعفران باشد. اوراق بهادار مشتقه شامل قرارداد سلف، قرارداد آتی، قرارداد اختیار معامله و قراردادهای معاوضه می‌شود. 

قرارداد اختیار معامله: در این قرارداد، به فروشنده یا خریدار اختیارات خاصی داده می‌شود که بسته به نوع معامله می‌تواند متفاوت باشد. برای نمونه، در قرارداد اختیار خرید، خریدار اختیار خرید قرارداد براساس شرایط ذکر شده را دارد و فروشنده هم متعهد به اجرای قرارداد است.

قرارداد آتی: در قراردادهای آتی، خریدار و فروشنده متعهد می‌شوند، کالای پایه قرارداد را در اینده با قیمت و میزان مشخص معامله کنند. این نوع قراردادها بیشتر در بازار بورس کالا وجود دارد.

قرارداد سلف: در معاملات سلف، خریدار مبلغ خرید را در ابتدا پرداخت کرده ولی فروشنده ارزش یا کالا، آن را در آینده تحویل می‌دهد. 

قراردادهای معاوضه: در این نوع قراردادها، معامله یک دارایی و تعهد با دارایی یا تعهدی دیگر مورد توجه خواهد بود. البته این قرارداد در بازارهای مالی خیلی رسمی نیست و بیشتر در بازارهای خارج از بورس و غیررسمی مورد معامله قرار می‌گیرد.

اوراق بهادار ترکیبی چیست؟

نوع دگری از اوراق بهادار نیز وجود دارد که با نام اوراق بهادار ترکیبی یا Hybrid Securities  شناخته می‌شود و ترکیبی از اوراق سهام و اوراق بدهی با یکدیگر است. این اوراق به صورت همزمان برخی از مشخصه‌های اوراق سهام و اوراق بدهی را دارا است و شامل سه دسته گواهی سهام، اوراق قابل تبدیل و سهام ممتاز می‌شود. 

گواهی سهام: گواهی سهام اختیاری است که شرکت به سهامداران خود برای خرید سهام در بازه زمانی مشخص و با قیمت مشخص را می‌دهد. 

اوراق قابل تبدیل: اوراق قابل تبدیل، اوراق قرضه‌ای است که امکان تبدیل شده به سهام عادی شرکت صادرکننده را دارا است. 

سهام ممتاز: در سهام ممتاز اولویت دریافت پرداخت بهره، سود یا بازده سهام برای سهامداران وجود دارد. سهام ممتاز ابزاری محبوب برای سرمایه‌دارانی است که به دنبال کسب درآمد هستند. سهام ممتاز به نوعی اوراق با درآمد ثابت خوانده می‌شود.

ورود و فعالیت در بازار بورس در عین حالی که می‌تواند بسیار جذاب باشد، پیچیده نیز است. برای یک سرمایه‌گذاری موفق علاوه بر داشتن سرمایه، دانش کافی نیز لازم است. کمک گرفتن از نهادهای معتبری همچون کارگزاری بانک مسکن در انجام معاملات، کسب آموزش و اطلاعات، دریافت اخبار و بهره‌مندی از خدمات می‌تواند یکی از قدم‌های موفقیت در بازار بورس باشد.