بازار بورس کالا چیست؟

نویسنده :تیم محتوا
انتشار :1400/03/11
زمان مطالعه :8 دقیقه
دسته‌بندی :بورس کالا و انرژی
بازار بورس کالا چیست؟

به دلیل وجود چالش‌هایی در بازار کالا و نوسانات قیمتی، نیاز به ساختاری قانونمند برای معاملات کالا در بازار ایران دیده می‌شد. از سال‌های قبل این ساختار در بورس‌های کالایی جهان همانند بورس تجارت شیکاگو، بورس فلزات لندن، بورس کالای نیویورک و ده‌ها بورس کالایی دیگر در سراسر دنیا، وجود داشت. بازار بورس کالا در ایران نیز در ابتدای پاییز سال 1386 فعالیت خود را آغاز کرده و با بیش از یک دهه تجربه، معاملات انواع محصولات صنعتی و معدنی، کشاورزی، پتروشیمی و فرآورده‌های نفتی را میسر ساخت. 

در بورس کالا، فرآورده‌های دارای وزن، قیمت و تاریخ تحویل که کیفیت و کمیت‌های مشخصی داشته باشند، امکان معامله دارند. 

رسالت بورس کالا را می‌توان ایجاد بازاری شفاف برای عرضه و تقاضای کالاهای اساسی و مواد اولیه بر مبنای قیمت منصفانه دانست. ایجاد سازوکاری آسان برای انجام معاملات، سبب شده معامله‌گران به راحتی بتوانند در این بازار فعالیت داشته باشند. 

در این نوشتار به زبان ساده در خصوص اینکه بورس کالا چیست و نحوه معامله در آن چگونه است، خواهیم گفت. 

بورس کالا در یک نگاه 

ایجاد بازاری شفاف جهت تسهیل معاملات و کشف نرخ قیمت کالاهای اساسی و مواد اولیه واسطه‌ای به کمک بورس کالا صورت می‌گیرد. تعیین قیمت بر اساس مکانیزم عرضه و تقاضا صورت گرفته، و بورس کالا با ابزارهای تامین مالی و مدیریت ریسک تعهدات طرفین معامله را تضمین کرده و فضای فعالیت در بازار را شفاف نگاه می‌دارد.

9 محور خدمات‌رسانی بورس کالا 

بورس کالا در یک کلام به دنبال بالا بردن تجارت کالایی و تخصیص بهینه منابع و سرمایه به بازار کالایی کشور است. در بورس کالای ایران 9 محور اصلی خدمات‌رسانی وجود دارد. 

  • ایجاد و توسعه بازارهای داخلی و صادراتی کالایی 
  • کشف قیمت منصفانه و ایجاد مرجعیت قیمتی 
  • مدیریت ریسک نوسانات قیمت 
  • بهبود برنامه‌ریزی تولید برای تولیدکنندگان 
  • بهبود محیط سرمایه‌گذاری 
  • تسهیل مبادلات فیزیکی از طریق افزایش استانداردهای کیفی و تضمین تعهدات قراردادها 
  • تقویت زیرساخت‌های ذخیره و نگهداری کالا 
  • تسهیل تامین مالی 
  • ایجاد امکان تنظیم بازار و تنظیم ذخایر استراتژیک کالا برای نهادهای دولتی 

4 بازار فعال در بورس کالا 

بورس کالای ایران 4 بازار فیزیکی، فرعی، مشتقه و مالی را شامل می‌شود که هر کدام ابزارهای خاص خود برای فعالیت را دارند. 

بازار فیزیکی: در بازار فیزیکی چهار گروه کالای اصلی از جمله محصولات صنعتی و معدنی، محصولات پتروشیمی، فرآورده‌های نفتی و محصولات کشاورزی معامله می‌شوند.

بازار فرعی: اموال غیر منقول و کالاهایی که شرایط پذیرش در بازار معاملات کالای فیزیکی را ندارند، در این بازار معامله می‌شوند. 

بازار مشتقه: این بازار با هدف مدیریت ریسک ایجاد شده و با بهره‌گیری از دو ابزار مشتقه اصلی با نام قرارداد آتی و قرارداد اختیار معامله به صورت روزانه فعالیت دارد. 

بازار مالی: به منظور تامین مالی‌گسترده‌تر و کم‌هزینه‌تر، ابزارهایی در بورس کالای ایران با رویکرد تامین مالی طراحی شده است. سلف موازی استاندار، گواهی سپرده کالایی و صندوق‌های کالایی ابزارهای قابل معامله در بازار ملی بورس کالا هستند.

بازار فیزیکی بورس کالا 

همان طور که در بالا گفتیم، در بازار فیزیکی بورس کالا، محصولات صنعتی و معدنی مانند فولاد، مس، آلومینیم، محصولات کشاورزی مانند جو، ذرت، گندم، فرآورده‌های نفتی همانند قیر، روغن و محصولات پتروشیمی مانند اوره، بنزین و پلی پروپیلن معامله می‌شود. 4 معامله رایج در بازار فیزیکی بورس کالا معاملات نقدی، معاملات نسیه، معاملات سلف و معاملات کشف پریمیوم است. 

معاملات نقدی: ساده‌ترین شکل معاملات در بازار فیزیکی، معاملات نقدی است. در معاملات نقدی، در ابتدا مشخصات عرضه از طریق اطلاعیه عرضه به فعالان بازار اعلام می‌شود تا متقاضیان دارای شرایط برای خرید کالا رقابت کرده تا در نهایت معاملات نقدی بین خریدار و فروشنده یا همان عرضه‌کننده کالا منعقد شود. پس از انجام معامله و انعقاد قرارداد طی یک مدت زمان معین، مبادله وجه و کالا صورت می‌گیرد. تمامی مراحله مبادله فیزیکی کالا و تعیین قیمت از طریق اتاق پایاپای بورس صورت گرفته تا ریسک نکول طرفین معاملات کاهش یابد. معاملات نقدی به صورت اعتباری نیز صورت می‌گیرد که در شیوه تسویه اعتباری، سند تسویه اعتباری بین طرفین معامله و به صورت توافقی امضا شده و تحویل اتاق پایاپای داده می‌شود. 

معاملات نسیه: در معاملات نسیه، کالا به خریدار تحویل داده می‌شود و او موظف است در تاریخ سررسید، وجه توافق شده را به فروشنده پرداخت کند. این نوع قرارداد مناسب برای افرادی است که نقدینگی کافی ندارند، اما به کمک این ابزار مالی می‌توانند کالای مورد نظر خود را خریداری کنند. 

معاملات سلف: در معاملات سلف شرایط به این صورت است که تولیدکنندگان، کالای خود را پیش‌فروش می‌کنند. به عبارت دیگر عرضه کننده مبلغ قرارداد را ابتدا دریافت می‌کند ولی کالا را در تاریخ سررسید تحویل می‌دهد. معاملات سلف در بورس کالا بسیار مورد توجه بوده و امکان تسویه نقدی و اعتباری کالا همچون معاملات نقد موجود است. در معاملات سلف به نوعی امکان پوشش ریسک برای فروشنده کالا فراهم می‌شود. 

معاملات کشف پریمیوم: در این نوع معاملات، معامله‌گران اعم از خریدار یا فروشنده نسبت به خرید و فروش کالا در زمان آینده با قیمتی فرمول‌بندی شده به توافق می‌رسند. در معاملات پریمیوم قیمت مبنایی بر حسب قیمت محصول در بازارهای داخلی یا جهانی مشخص شده و در اطلاعیه عرضه اعلام شده ذکر می‌شود و خریداران بر روی صرف یا کسر قیمت نسبت به قیمت مبنا رقابت می‌کنند. در این نوع معاملات مقدار معینی نیز مابه‌التفاوت نسبت به قیمت مبنا در نظر گرفته می‌شود. 

بازار فرعی بورس کالا 

کالاهایی که تداوم عرضه ندارند و یا از لحاظ استاندارد امکان پذیرش آن‌ها در بازار اصلی معاملات کالاهای فیزیکی بورس کالا نیست در بازار فرعی عرضه شده و شامل دو دسته می‌شوند. 

اموال منقول: اموال منقول شامل دو دسته کالاهایی که طبق مقررات شرایط پذیرش در بازار معاملات کالای فیزیکی را از دست داده‌اند، و کالاهای فاقد شرایط پذیرش در بازار معاملات کالای فیزیکی می‌شوند. 

اموال غیرمنقول: این اموال شامل املاک و مستغلات با کاربری‌های متفاوت از جمله تجاری، اداری، مسکونی و اراضی زراعی می‌شود. 

بازار مشتقه بورس کالا 

بازار مشتقه بورس کالا با اهداف پوشش ریسک، تضمین معاملات و امکان خرید یا فروش استقراضی دارایی ایجاد شده است. متعارف‌ترین ابزارهای جهانی که در بازار مشتقه به منظور مدیریت ریسک مورد استفاده قرار می‌گیرند، قرارداد آتی و قرارداد اختیار معامله هستند. 

قرارداد آتی: در این نوع قرارداد فروشنده و خریدار متعهد می‌شوند در سررسید مشخص مقدار معینی از کالای موردنظر را فروخته و یا بخرند. به منظور آنکه فروشنده و خریدار به تعهدات خود عمل کنند مبلغی را به عنوان وجه تضمین اولیه نزد اتاق پایاپای می‌گذارند. هزینه اندک معاملات، شفافیت، نبود ریسک معاملاتی و معافیت مالیاتی را می‌توان از ویژگی‌های بارز این مدل از قراردادهای مشتقه دانست. 

قرارداد اختیار معامله: اگر خریدار یا فروشنده حق یا اختیار خرید یا فروش کالایی را از طرف دیگر خریداری کند می‌تواند در تاریخ مشخصی این اختیار خرید یا فروش را اعمال کند. در واقع در این نوع قرارداد یکی از طرفین بواسطه پرداخت مبلغی، اختیارات خرید یا فروش دارد. نحوه فعالیت در قرارداد اختیار معامله به این صورت است که در صورت اعمال قرارداد اختیار خرید، فروشنده اختیار خرید موظف است دارایی با مشخصات و مقدار و قیمت تعیین شده در قرارداد را به خریدار اختیار خرید تحویل دهد. همچنین در صورت اعمال اختیار فروش، فروشنده این اختیار موظف است دارایی با مشخصات، مقدار و قیمت تعیین شده را از خریدار اختیار فروش، بخرد. 

بازار مالی بورس کالا

ابزارهای بازار مالی در بورس کالا به سه دسته اوراق سلف موازی استاندارد، گواهی سپرده کالایی و صندوق کالایی تقسیم‌بندی می‌شود.

اوراق سلف موازی استاندارد: معاملات این بازار همچون معاملات سلف بازار فیزیکی است؛ با این تفاوت که خریدار در آن می‌تواند قبل از تاریخ سررسید، قرارداد خریداری شده خود را به شخص دیگری واگذار کند. در این نوع قرارداد ابتدا اوراق توسط ناشر در بازار اولیه عرضه شده و پس از آن با تشکیل بازار ثانویه، خریداران می‌توانند اوراق خریداری شده را به دیگران واگذار کنند. هیچ‌گونه محدودیت دفعات در بازار ثانویه وجود ندارد و خرید و فروش اوراق چندین بار امکان‌پذیر است.

گواهی سپرده کالایی: به منظور هدایت منابع بانکی به سمت تولید، گواهی سپرده کالایی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این گواهی سندی است که بر مبنای آن کمیت و کیفیت کالاهای موجود در انبارهای تحت نظارت بورس مشخص می‌شود. دارندگان گواهی سپرده کالایی می‌توانند با این سند از شبکه بانکی کشور، تسهیلات مالی دریافت کنند. شبکه بانکی کشور نیز می‌تواند با استناد به مکانیزم بورس کالا، یا تحویل کالا از بازار و فروش آن در بازار مطالبات خود را وصول کند. 

صندوق کالایی: صندوق‌های کالایی موفقیت قابل ملاحظه‌ای در بازارهای مالی دنیا داشته است چرا که امکان سرمایه‌گذاری در بازارهای کالایی را برای عموم فراهم می‌کند. فعالیت اصلی این صندوق‌ها را می‌توان سرمایه‌گذاری در اوراق بهادار مبتنی بر کالاهایی دانست که به عنوان دارایی پایه صندوق در نظر گرفته شده‌اند. سرمایه‌گذاران این صندوق‌ها به جای خرید و نگهداری کالای مورد نظر، اوراق این صندوق‌ها را خریداری می‌کنند تا هزینه‌های جابه‌جایی و نگهداری کالا را متحمل نشوند؛ واحدهای این صندوق‌ها در بورس قابل معامله است.

 

نحوه معامله در بورس کالا 

با توجه به گسترده بودن قراردادها و محصولات موجود در بورس کالا، افراد با اهداف و انتظارات مختلف می‌توانند در این بازار فعالیت کنند. نه تنها متقاضیان، تولیدکنندگان و عرضه‌کنندگان کالا، بلکه کسانی که به دنبال سرمایه‌گذاری و کسب سود هستند نیز می‌توانند وارد این بازار شوند. برای معامله  در بازار بورس کالا همانند معامله در بازار بورس، نیاز به دریافت کد بورس کالا است. شما می‌توانید به کارگزاری‌های معتبر سراسر کشور مراجعه کرده و کد بورس کالای خود را دریافت کنید و از طریق کارگزار، فرم‌های مربوطه را تکمیل و درخواست‌های خرید یا فروش خود را ارسال کنید. در ادامه نیاز است میزان سپرده مورد نیاز را به حساب کارگزار در اتاق پایاپای واریز کنید تا سفارش شما توسط کارگزار به تالار معاملات انتقال داده شود.

کارگزاری بانک مسکن یکی از کارگزاری‌های فعال در بورس کالای ایران و بزرگترین خریدار محصولات کشاورزی بورس کالا در سال 1399 بوده است. شما می‌توانید برای کسب اطلاعات بیشتر و دریافت کد بورس کالای خود به بخش بورس کالای سایت کارگزاری بانک مسکن مراجعه کنید.

همچنین برای کسب اطلاعات بیشتر در خصوص کالاها و قراردادهای بورس کالا می توانید به سایت بورس کالای ایران مراجعه کنید.